Macapat Malang
Deskripsi
Macapat itu membaca (moco), makanya dalam gaya malangan cenderung koyo wong moco. Liriknya sederhana, begitupula lagu lagu lainnya bisa dibawakan seperti membaca. Tergantung mood pembaca untuk membaca macapat tersebut. Jadi kalau di jawa tengah kan runtut lagunya. Macapat malangan budaya yang unik, dibandingkan dengan yang lainnya. Uniknya dalam bentuk lagu, cengkok, dialeg yang berbeda dengan macapat jawa tengah dan madura. Namun, macapat malangan, di pinggiran Macapat malangan suatu budaya yang berfungsi sebagai “ jagong bayi” untuk menemani ibu yang memiliki bayi begadang yang isinya ada pitutur, nasehat dan anekdot. Naskah macapat ada yang dari kitab keagamaan, mengenai keseharian macapat.
Mbah warsin (penggiat macapat) aslinya dari tengger, lalu ke dampit dan menikah, terakhir menikah dengan ibu juwariyah, kayak sepupu saya. Pada saat dahulu, selalu menembang macapat di malam hari sehingga membuat bapak suwito hafal dan tertarik mempelajari macapat malangan karena lirik lirik bisa diterapin oleh jiwa, bikin tresno jalaran saka kulino, bukan soko arto. Macapat khususnya yang malangan tidak dapat dikonsumsi oleh anak anak, sehingga ditolak oleh remaja dan anak anak karena bukan porsinya, porsi orang dewasa karena ada kalimat guna guna- cinta kasih dan lainnya.
Isi dari macapat jawa malangan dan jawa tengah, bisa jadi sama. Karena terdapat pedoman “sukon wulon” yang berisi a i u e o dan guru wilangan jumlah suku katanya, jawa tengah dan jawa timur sama.
Nilai berpulang dari kemampuan individu dalam menanggapinya, karena nilai yang terkandung, nilai nilai nasehat (pitutur), nilai kritik sosial, nilai piwulang budi pekerti, etika. Orang dahulu memberikan pitutur petunjuk tidak bisa secara verbal simbolik.
“ Le ngga oleh nglugguhi bantal, ndak ilok kualat”
Itu muncul tanpa teks dan tanpa naskah sehingga muncul dari individu tersebut, tergantung dari peran.
Untuk malang, tembang selalu diawali asmorondono. Tembang macapat ada 2 nada yaitu pelog dan slendro. Asmorondono artinya cinta kasih. Kita punya asumsi bahwa tuhan YME menciptakan bumi dan isinya atas dasar kasih. Kalau tembang macapat versi jawa tengah sudah diurutkan berdasarkan tafsir sebuah drama. Contoh tembang pertama yaitu maskumambang simbolnya janin didalam kandungan, mijil kelahiran dan seteusnya dan diakhiri megatruh megat roh(mati), pocung (pocong).
Asmorondono
Slendro
Ingsun amiwiti muji
Hyang nyebut nama Hyang sukma
Kang paring murah ing ndoya mangke
Tembe akhire ing akherat
Kang pinuji datan pegat
Angganjar wong kang welas ayun
Angapura wong kang dosa
Sakwise muji Hyang widhi
Amuji Nabi Muhammad
Klawan kuluwargane
Sekabat sekawan punika
Kang dhehen kiyai Abubakar Umar Usman ping tiganipun
Sekawan Ali Murtolo
Ngajio tata lawan titi
Ngabektia mring wong tuwa
Ngluhuraken derajate
Kapindho bapa lawan biyang
Ping telu maratuwanira
Sekawan nyembah gurumu
Lima sanak kadangira
Gambaran orang memuji, berdoa kepada Tuhan, kepada yang maha hidup. Dari dunia sampai akhirat, Kang pinuji datan pegat artinya tanpa putus, wajib. Angganjar wong kang welas ayun orang yang selalu berbelas kasih selalu dapatkan. Angapura wong kang dosa berarti pemaaf, cinta kasih. Makanya asmorondono
Nada pelog
Si cebol anggayuk langit
Wong picek anggelang lentang
Susuh angin ndi enggone
Wong kesot ngideri jagat
Warangka manjing curiga
Wong ngangsu pikulan banyu
Amek geni dedamaran
Yen saget nyurteni neki
Uripe ing alam ndonya
Ora nemen sengsarane
Lan malih kawruhana
Tinggalane tiyang kina
Niku sejatine ilmu
Kang tumrap ing alam padhang
Ana cina nggendhong lintrik
Menyang pasar pegunungan
Sangune picis rong kanthong
Loro dengkek sesodoran
Keleja katon gunawang
Kucing gering kesat kesut
Buaya tambur ngerok jaran
Si cebol anggayuk langit, kalau dalam bahasa indonesia, punggung merindukan bulan, Wong picek anggelang lentang orang buta kok ngitung lintang,
Susuh angin ndi enggone muara angin dimana, yo ngga ruh,
Wong kesot ngideri jagat orang lumpuh mengitari bumi,
Warangka manjing curiga tempat keris kok yang nyamperin kerisnya,
Wong ngangsu pikulan banyu orang cari air kok sudah bawa pikulan air,
Amek geni dedamaran orang cari api kok pakai obor
PANGKUR
NADA SLENDRO
Batangen congkriman ingwang
Tulung tulung ana gedhang awoh gori
Ana pitik ndase telu
Ana buta nunggang grobag
Kaki dhalang yen mati datan pinikul
Anak tebu thukul soca
Salawe sungute gangsir
Yen sira masa bonggoa
Damarwulan tangia ingsun anteni
Iki urubisma prabu
Wong sekti mandraguna
Kaluhing rah tandhinge prang pupuh
Sora mrata jaya mrata
Tat utate angentasi
Isinya Batangen congkriman ingwang , kuis bedegaan
Tulung tulung ana gedhang awoh gori, artinya kalau sudah matang dipotong
Ana pitik ndase telu ndase (kepala) dibuntel wulu
Ana buta nunggang grobag , kebo ditoto, diatur naik pedati, dulu orang kalau panen dinaikan gerobak
Kaki dhalang yen mati datan pinikul, dhalang = kadal malang, siapa yang mau mikul kadal
Anak tebu thukul soca, tunas tebu namanya soca
Salawe sungute gangsir, artinya gangsir jangkrik besar yang ada sungut namanya salawe
SINOM
KHAS MALANGAN
Prawane wong Lowokdoro
Isih cilik njaluk rabi
Sun adang ing Mergosono
Kutho lawas den Baleni
Jodipan ingkang winarni
Temenggungan dalemipun Kelojen lan Kayutangan
Kauman den isin isin
Wis gumalun candhekan gal ugalan
Menceritakan wilayah yang ada di kota malang,
selatan di kidule gadang desa lowokdoro, mlaku ngalor sun adang, gadang.
Ing mergosono, mergosono habis itu Kutho lawas den Baleni ,kotalama terus baleni itu kebalen, jodipan.
Jadi muter, terus temenggungan daerah alun alun, terus klojen, kayu tangan , terus kauman dekat masjid, gumalun itu talun, candhekan nggandekan kasin bar, gal ugalan jagalan. Ini nama nama daerah di kota malang, walaupun belum semua.
DHANDANG GULO
Bongkok kopyor budhal lunga ngaji
Menyang pondhok menyang pondhok jadah
Gedhang goreng iku rewange
Ondhe ondhe uga tumut
Nunggang jemblem nyekelit wajik
Gegere mbok randha royal
Mbedhah kutha mendhut
Raja kemplang gegeran temu criping
Rengginang den wolak walik
Pelayune keciputan
Simbolik, dengan nama makanan jadhah itu tetelan ( ketan), jemblem, kulit wajik, Gegere mbok randha royal semacam gedhang goreng, Raja kemplang gegeran temu criping, sejenis kripik, keciputan onde onde kecil
Tikus pithi budhal anata baris
Kodhok ijo kang kinarya kopral
Walang kerik iku sersane
Ana yuyu kaptenipun
Nunggang bulus ngideri tangsi
Jangkrik upa tetegaran
Kemangga kang nuntun
Kadhal walang thuk anthukan
Cecek tekek kang dadi patroli
Bedindang nggawa sulingan
Tikus pithi tikus paling kecil, kok dadi komandan, orang kecil sudah naik, Ana yuyu(kepiting kecil) kaptenipun, yuyu jadi seorang kapten. Nunggang bulus ngideri tangsi, naik kura kura muterin asrama, Jangkrik upa tetegaran itu songar. Kemangga kang nuntun itu laba laba, Kadhal walang thuk anthukan , kadal belalang ketemu, Cecek tekek kang dadi patroli, cicak tokek patroli, Bedindang nggawa sulingan, kodok perut besar bawa suling
Kawruhana gumelare Jagad iki,
Mokal lamun yeu sira tan werusa
Jumeneng saben dinane
Ana Siyang lawan dalu
Sesondhingan ala becik
Peteng klawan padhang.
Etri lawam jalu
Kekarone datam pisah
Lamun cemeng kinanthenan putih
Angrenggo gesang piro
Dibikin dengan makna spiritual Kawruhana gumelare Jagad iki, artinya gumelarnya alam semesta. Mokal lamun yeu sira tan werusa, ngga mungkin ngga tau harus tay. Ana Siyang lawan dalu , ada siang ada malam, Sesondhingan ala becik baik buruk selalu berdampingan. Peteng klawan padhang, ada gelap ada terang, saling melengkapi. Etri lawam jalu, perempuan lawan laki laki. Kekarone datam pisah, dua duanya tidak terpisahkan. Lamun cemeng kinanthenan putih, walaupun ada hitam pasti ada putih sejelek jeleknya manusia, pasti ada setitik kebaikan. Angrenggo gesang piro, ngrenggo yang menghidupi dalam diri kita.
Penyebaran begini, karena mayoritas orang orang dulu ahli macapat bukan senoiman, jadi pakai sendiri. Artinya apa, nyebarkannya susah karena untuk lingkungan sendiri. Untuk cengkoknya pak marsin, masih sangat kuat cengkok malangan. Almarhum pak warsin pernah bilang
“Ngene le, mocopat malangan sepisan ngga iso di ting ting i nganggo gamelan, sebabe satu persatu orang beda suarane.”
Mereka dulu ngugemi mocopot ngga paham bahwa ini unsur seni, makanya bukan seniman dan ngga dipakai untuk mata pecaharian. Jadinya penyebarannya kesengajaan ngga ada. Pernah dicoba tahun 1970/ 1980 oleh seksi kebudayaan. Saya minta agar diadakan penataran khusus guru guru sd smp sma, danbuyar programnya. Karena banyak alasan merasa kasar, susah.
Materi mocopat malang, bukan konsumsi anak anak dan remaja, tapi orang tua. Kandungan makna dan isi, yang bersifat spiritual, kawruh pitutur luhur, jowo. Bagaimana kita berketuhanan, bagaimana kita kudu bekti ke orang tua.
Referensi
Wawancara dan dokumentasi asli
Koreksi Kami
Temukan informasi yang perlu diperbaiki? Kirim masukan kepada arsiparis.
